Kamen – tehnologija obrade, alati i mašine

PREDGOVOR

Priručnik je nastao kao težnja autora da napiše priručnik koji će pomoći prvenstveno učenicima i studentima da savladaju nastavni plan i program u građevinskim, arhitektonskim, rudarsko geološkim, mašinskim i saobraćajnim školama i fakultetitima i drugim priozvodnim radnicima, korisnicima u praksi koji se sreću sa kamenom kao materijalom za građenje raznih objekata, sa raznim uređajima, aparatima, napravama i mašinama sa kojima se vadi, transportuje i obrađuje kamen.

Priručnik je koncipiran tako da je u uvodnom delu opisan istorijat nastanka kamena i metode manipulacije u praistorijsko doba. Zatim sa razvojem društva uznapredovali su načini vađenja, eksploatacije i obrade kamena i sve je to postupno, detaljno, metodički, kvalitativno i kvantitativno opisano sa napredovanjem teksta. Opisani su svi savremeni uređaji, alati i mašine za vađenje, grubu i završnu obradu kamena, zaštita kamena, operatera i životne sredine i sve je to potkrepljeno sa velikim brojem Slika

Kamen je jedan od najstarijih i najvažnijih pratilaca evolucije i napretka ljudskog roda, gde su svi ljudi koji su sa svojom delatnošću vezani za kamen, mogu da se sa pravom ponose i pohvale starom izrekom: da je gotovo sve što je stvoreno kroz ljudsku istoriju, ostalo je do naših dana zapisano u kamenu. Privrženost čoveka obradi kamena je pružala neizmernu mogućnost obnavljanja tradicije građenja i potrebu sjedinjavanja sa sadašnjim stepenom duhovnog, kulturnog i tehnološkog razvoja, gde prirodni kameni materijali, različitih boja i struktura pri svojoj površinskoj obradi, predstavljaju zahvalnu osnovu za izraz i oblikovanje, za jednu tradicionalno lepu i korisnu delatnost čoveka koja se prenosi sa kolena na koleno.

O civilizacijskim dostignućima pojedinih naroda svedoče brojne građevine, dvorci, utvrde, kulturni, sakralni i memorijalni spomenici a tragovi brojnih kultura, koji su danas pretežno ruševine, su prizori koji pokazuju stanje dosadašnjih generacija i ostavljaju dubok utisak na nas svojom lepotom. Kamen je od početka čovečanstva bio čoveku oružje, alat, nakit, zaštita a građenje u antičkoj Grčkoj dolazi nakon razdoblja gradenja opekom, gde je Grčka poznata kao zemlja krečnjaka – vapnenca i mermera – mramora koji u građevinarstvu dominiraju od VI. veka pre Isusa Hrista, dok su stub i greda najjednostavniji konstruktivni elementi gradenja kod Grka.

Antička kultura imala je važan uticaj na kasnije stilove u Evropi a na Balkanu su ilirske građevine najstarije poznate građevine izgrađene od autohtonog kamena zidane kao suvozid ili grobovi obloženi kamenim pločama, gde je veliki broj slabije ili jače očuvanih ostataka sakralnih i drugih objekata pripada antičkom razdoblju. Od početka ljudskog života na Zemlji, kamen je pronašao upotrebu u mnogim poljima čovekovog veka a upotrebljavao se u svrhu borbe i odbrane kao alat i oružje i kao građevinski materijal u svrhu graditeljstva, dok se koristio i u vizualne svrhe kao nakit. Bio je jedno od trajnih sredstava čovekovog stvaralaštva, od prapočetka ljudske istorije do danas. Mineral, se definiše kao element ili hemijski spoj, koji je kristaliziran i nastao je geološkim procesima a ima određeni hemijski sastav koji se može menjati unutar određenih granica, te se njegov sastav može izraziti hemijskom formulom. Grana nauke koja se bavi projačavanjem minerala i njihovih fizičkohemijskih svojstava je mineralogija a proučavanje minerala i ostalih anorganskih materija datira još iz drevne civilizacije, dok je Grčki filozof Aristotel bio jedan od prvih ljudi koji je intenzivno teoretski razmatrao poreklo i svojstva minerala. Njegove su ideje i pretpostavke za to vreme bile nove i napredne, ali uglavnom pogrešne, gde su te teorije dale polazište za razvoj mineralogije onako kako je danas poznata. U 16. veku mineralogija poprima oblik koji je prepoznatljiv, zahvaljujući radu nemačkog naučnika Georgiusa Agricole.

Granit je jedna od brojnih stijena silikatnog sastava, vrlo rasprostranjena i česta vrsta kiselih magmatskih stijena i uvijek je masivna, tvrda i čvrsta, zbog čega je njegova upotreba kao građevinskog (tehničkog) i arhitektonskog (dekorativnog) kamena vrlo rasprostranjena, a s obzirom na određeni mineralni sastav, granit se sastoji od gline – aluminijevog oksida, tačnije glinenog oksida i sl. Granit se odlikuje izuzetnom tvrdoćom i čvrstoćom strukture, a granitni elementi otporni su na vanjske vremenske utjecaje, na niske temperature i smrzavanje, kao i na utjecaj kiselina. Građevinski kamen je materijal čija je karakteristika visoka tlačna čvrstoća, dok su ostale vlačne čvrstoće, čvrstoće na savijanje i smicanje znatno niže, a arhitektonski kamen se koristi za oblaganje horizontalnih i vertikalnih površina enterijera i eksterijera, posebno u uslovima zagađene atmosfere urbane sredine, za spomenike, grobljansku arhitekturu, skulpturu.

Čitava evropska umetnost i graditeljstvo obeleženi su oblikovanjem kamena a ta tradicija održava kontinuitet još od praistorije pa sve do današnjih dana, tako da nisu se samo kamenom gradila samo reprezentativna zdanja, izrađivali ornamenti, skulpture, sarkofazi i ostali predmeti već i ono što je u puno većoj meri ostavilo traga na svakodnevicu građana sveta. Kilometri pedantno naslaganog kamena, od kojih se većina danas ne vidi, jer je obrasla šumom i prepuštena zaboravu, nebrojeni sati rada vrednih ruku radnika koje su vekovima gradile zidove meja” “granične” zidove, zidove koji su škrto kraško mesto pretvarali u plodne lavirinte a ti suvozidni lavirinti koji su zalivani znojem mnogih generacija bili su simbol hrane i razvoja kraja, delili su posede i sprečavali kišu da odnese i ono malo plodne zemlje koja se na kršu zadržala.

Ne može se sa sigurnošću odrediti starost monumentalnog spomenika ljudskog rada, međutim, uvrežilo se mišljenje da je većina njih sagrađena od druge polovine 19. veka, nakon što su od bolesti vinove loze stradali italijanski i francuski vinogradi, što je nateralo našeg čoveka da obradi i najškrtiji deo svoje zemlje. U kamenu je čovek našao spas i od najgorih suša, gradeći brojne cisterne, gustirne”, kako bi u bezvodnom kraju sakupio malo kišnicu a sa kamenom su se služili i za odbranu od nasrtaja prirode, gradeći rive i zaštićene luke. Štitio je čoveka kamen kada se trebalo odbraniti i od samog sebe, pa su se tako kamenom gradili masivni obruči zidina i kula koje su i danas u nekim gradovima sačuvani kao trajni spomenik veštine naših predaka i njihovog života sa kamenom.

Život čoveka i kamena oslikavao se i u njegovom najintimnijem življenju, gde se u kamenu ne grade samo zidovi i krovovi kuća, već i brojni komadi nameštaja i alata u kućama, od umivaonika, kamenica, škafa, ormara, do ognjišta, klupa, stolova, torkula i žrvnjeva, pa tako na kraju života, za sebe i svoju porodicu, čovek podiže kamenu grobnicu i nad njoj spomenik.

Potreba i ideja za obradom kamena nastala je davno, još u prapovijesno doba kada su u krajoliku počele nicati kružne građevinske konstrukcije, čiji se nazivi mijenjaju od mjesta do mjesta. Ove građevinske konstrukcije služile su teškim radnicima kao prva skloništa i privremene nastambe, izgrađene da traju i sa malo održavanja ili bez njih.

Na Braču nazivaju „bunje”, na Korčuli vrtujci”, u Istri kažuni”, u Šibeniku čemeri”, a na suprotnoj obali Jadranskog mora, u Pulji, nazivaju se „trulli.

Njihova gradnja se nastavila još u pretpovijesno doba i jedno su od najznačajnijih obilježja krajolika, gdje su ove građevine građene od kamena kojeg je bilo u izobilju, onog površinskog, pločastog kamena koji se klinovima lako odvajao. Kamen je vađen u neposrednoj blizini mjesta gdje su izgrađene bašte, radi uštede energije i vremena. Sama konstrukcija se konstruktivno podupire na način da je veći dio panela oslonjen na prethodni red, dok je manji dio ostavljen, pa konstrukcija svojim vertikalnim opterećenjem postiže stabilnost.

Da bi ovaj priručnik našao mesto u srednjim stručnim tehničkim, visokim školama, akademijama, fakultetima i u proizvodnim pogonima zahvaljujem se mom “učitelju” u oblasti CNC MAŠINA profesoru doktoru Zoranu Milojeviću iz Kragujevca na iskrenim iskustvenim sugestijama da bi ovaj rukopis ugledao svetlost dana i pronašao put do zainteresovanih čitalaca.

Za pisanje je korišćena stručna, savremena i egzaktna literatura u štampanom i digitalnom obliku, koja je u priručniku i sistematski navedena !

Posebnu zahvalnost izražavam svojim ćerkama Ivanović Tijani, studentu četvrte godine Pedagoškog fakulteta u Užicu i Master Saobraćajnom inženjeru telekomunikacija i mreža iz Beograda na izvršenoj lekturi i korekturi teksta.

Knjiga je posvećena mojoj pokojnoj ženi Grozdi. Vječna slava i hvala!

Aranđelovac, 2025.

Autor